Hội đua thuyền ngày tết ở Phan Thiết

Đua thuyền là một môn thể thao có nhiều ở các nước trên thế giới. Ở nước ta, đua thuyền còn là sinh hoạt văn hóa truyền thống, có từ thời Hùng Vương của cư dân Việt cổ.

Ở Bình Thuận, lễ hội đua thuyền được tổ chức vào ngày mùng 2 tết Nguyên đán trên sông Cà Ty, thành phố Phan Thiết. Các ngư dân cao tuổi kể lại: Từ rất lâu, khi bắt đầu làm nghề biển, các vạn chài như mành đèn Nam Nghĩa, mành trà Thủy Tú, câu khơi Nam Hải, câu thúng Đức Long, rớ Phú Trinh… thường tổ chức cho các bạn nghề mặc đồng phục, cầm dầm vừa bơi, vừa hò để mừng lễ xuống nghề. Dần dần những lễ này cũng trở thành hội đua thuyền của người dân vùng biển Phan Thiết.
Thuyền đua là những đơn vị thuộc các xã phường ven biển, trải dài từ Tiến Thành đến tận Mũi Né. Thuyền dài 16m, đội đua trên mỗi thuyền có thể xê dịch từ 26 đến 30 người. Những chàng trai biển cường tráng, quen sóng nước, mặc đồng phục, cầm mái dầm sơn một màu hay nhiều màu ngồi sóng đôi hai bên mạn thuyền. Vào cuộc đua, các đội thuyền sắp thành hàng ngang ở vạch xuất phát. Khi nghe hiệu lệnh, các thuyền hè nhau xé nước, nhắm cọc tiêu theo phướn đỏ mà băng băng lướt tới. Dọc hai bờ sông, cờ xí tung bay rợp trời, tiếng người hò reo vang dậy, cùng tiếng trống lân, trống ếch dồn dập. Trên làn nước xanh sóng gợn dập dềnh, các chàng trai biển vừa hò, vừa thả đều mái dầm theo nhịp hô, tránh đụng dầm nhau để khỏi ảnh hướng tốc độ thuyền lướt.
Người cầm lái dọc dạn dày sông nước, uốn lượn mái chèo điêu luyện để thuyền không bị lắc, đảo, tạo được sức trớn, lướt tới như bay. Còn người tát nước ngồi giữa thuyền vừa tát vừa hô vang hòa nhịp “hò ô dô khoan” của các tay dầm tạo sức cộng hưởng lớn, đưa thuyền lướt nhanh. Khi qua dè, phải ra hiệu cho chèo dọc đi đúng tầm, cua vòng đúng cỡ, giữ được trớn lúc chuyển vòng đua. Người cầm dầm xeo ngồi ở cuối thuyền lại nạy cho thuyền thêm sức lướt, lúc qua dè dùng dầm làm bánh lái giữ cho thuyền quay vòng với tốc độ cao. Khi chèo phải hát hò để tăng thêm sức, hòa nhịp thở với nhịp chèo, thuyền mới lướt được nhanh.
Thuyền nào qua dè quay vòng nhanh, tạo trớn giỏi có thể bỏ lại đối thủ đằng sau cả mấy sải. Có thuyền cua qua ngặt, đọi hình bị chùng lại, thuyền lệch nghiêng, chìm xuống, cả đội tắm nước một phen đã đời. Còn thuyền nào tạo được tốc độ cao, về đích sớm hơn thuyền bạn chỉ nửa mái dầm, cả đội đồng loạt đưa dầm lên trời reo hò mừng vui rộn rã. 
Hội đua thuyền hàng năm trên sông Cà Ty là một nét đẹp văn hóa dân gian truyền thống của ngư dân vùng biển Phan Thiết. Những tiếng hò “cố lên”, “cố lên” sống động, khỏe khoắn của người xem cổ vũ những thuyền bơi đang thi tài đua sức trên sông nước đã làm không khí những ngày tết cổ truyền của vùng biển này thêm tươi tắn trẻ trung và tràn đầy hứng khởi. Hội đua thuyền khi tết đến, xuân về thật ý nghĩa biết bao. 
Lê Nam Ích – Du lịch – Tổng cục du lịch – Bộ VH – TT – DL Hà Nội –  năm 19 (288) 2003