Lê Quý Đôn người lữ hành rong ruỗi trên những trang sách

Nói chung xưa nay có hai phép đọc sách. Có người mê mải đọc mà quên cả chuyện đời thường, khư khư cái quan niệm mọi sự đều tầm thường, “duy hữu độc thư cao”, chỉ có đọc sách là cao quý, suốt một đời chỉ được tiếng là đọc nhiều mà không đưa lại cho đời công nghiệp gì đáng kể. Người ta gọi là những con mọt sách, ngốn nhiều dâu mà không nhả được tơ. Trái lại có loại người đọc sách nhiều và kỹ không kém loại trên. Nhưng sách đối với hộ chỉ là những bài học của trường đời, họ thâu tóm vạn quyển nghìn trang trong mấy tấc bụng, như con tằm mê mải ăn dâu để nhả cho đời những nén tơ quý giá. Lê Quý Đôn là một người như vậy. Ông thực sự là một lữ khách suốt đời làm cuộc hành trình giữa các trang sách để cuối cùng trở thành nhà bác học lớn nhất của dân tộc trong thời đại của ông. Quế Đường Lê Quý Đôn sinh ngày 5 tháng 7 năm bính ngọ, vào ngày 2 tháng 8 năm 1726 tại thôn Phú Hiếu, huyện Hưng Hà, Thái Bình ngày nay, con trai của Tiến Sĩ Lê Phú Thứ, từng làm đến Hình bộ thượng thư, được phong tước hầu. Ông bắt đầu cuộc lữ hành vào các trang sách từ những ngày thơ ấu. Năm tuổi, tâm hồn cậu bé Danh Phương tức Lê Quý Đôn sau này, đã mở ra trước những trang thơ đầy phong vị nhân bản và ngây thơ, trong trắng của Kinh Thi. Có lẽ đây là những trang sách đầu tiên dẫn Lê Qúy Đôn bước vào thế giới của kiến thức và nghệ thuật người xưa. Ông đã thuộc lòng một số bài và sau này, từ 14 tuổi, khi được theo cha về Thăng Long theo học những bậc túc nho nổi tiếng đương thời, ông hầu như không thể rời sách ra được nữa. Ông đọc, suy ngẫm, nhớ và còn tranh biện với những bộ sách đồ sộ của kẻ sĩ thời đó như Tứ Thư, Ngũ Kinh, và Bách gia chư tử.. Người đương thời cho rằng, cho đến năm 18 tuổi, Lê Quý Đôn đã đọc hết kho sách kim cổ không chỉ có mặt trong thư viện gia đình ông mà còn của thiên hạ thời đó. Mười tám tuổi, ông đậu giải Nguyên. Không ra làm quan, ông lui về quê dạy học để có điều kiện đọc thêm sách và sách đối với ông hầu như không bao giờ là đủ. Ông vừa đọc vừa trước tác. Kết quả trong ba năm về ở ẩn ông đã hoàn thành xong tập Lê triều thông sử gồm ba mươi tập dày dặn. Hai mươi bảy tuổi, ông đỗ Hội nguyên. Sau đó thi Đình Nguyên, ông đậu Bảng Nhơn. Vì nhà vua năm đó không lấy Trạng Nguyên cho nên Lê Quý Đôn nổi danh là người “hay chữ” nhất. Ông được vời ra làm quan. Cuộc đời hoan lộ bắt đầu.Với nhiều người khác, đó là thời kỳ vinh thân phi gia, đục khoét dân lành cho bõ công đèn sách. Nhưng Lê Quý Đôn chỉ giữ chức Thị thư ở Viện Hàn Lâm. Không có tài liệu nào nói ông tự nguyện nhận chức này hay chỉ được nhà vua ban cho có thể. Nhưng người đương thời và đời sau đều tin rằng, chính ông đã chọn chức quan khiêm tốn ấy để có thể tung hoành trong các kho sách và tư liệu của cung vua, phủ chúa. Hai năm sau, ông nhận chức Toàn tu quốc sử, bởi vì chắc chắn triều đình đã nhìn thấy cái tinh hoa phát tiết ra ngoài của thiên tài Lê Quý Đôn. Đến đây, chính ông cũng thấy rằng dù có đọc hết tất cả sách được viết ra trên thế gian này cũng chưa đủ mà phải đi vào cuộc đời thực. Ông xin đi làm phóng sứ Sơn Nam. Sau đó làm chức bình phiên trong Phủ chúa. Cuối cùng, năm 1757, ông được bổ chức Hàn Lâm thị giảng. Chính trong năm này ông hoàn thành xong hai bộ sách tiêu biểu cho cuộc hành trình mười mấy năm của mình qua các trang sách cổ kim. Đó là bộ Thánh mô hiền phạm lục và Quần thư khảo biện, hai cuốn sách khảo cứu, ghi chép những gì ông thu nhận được và tự suy ngẫm, chiêm nghiệm qua việc đọc các bộ sách đồ sộ của nền văn minh Trung Hoa. Trong bài tựa cho Quần như khảo biện, tiến sĩ Tân Triều Vu đời Thanh đã ca ngợi ông: “Ông đã làm được việc rong ruổi hàng nghìn năm, đã biết học hỏi người xưa để bồi bổ cho thời nay”. Ông làm phó sứ đi Trung Hoa, kết giao với nhiều bạn bè nổi tiếng ở Trung Quốc, Triều Tiên và Nhật Bản, mở mang thêm tầm nhìn về thế giới đương thời. Lê Quý Đôn còn để lại cho chúng ta nhiều bộ sách nổi tiếng và giá trị như Toàn Việt thư lục, Văn Đài loại ngữ. Những tác phẩm này đã đưa ông lên vị trí là nhà bác học lớn nhất của thời đại ông, làm hậu thế thán phục và ca ngợi. Lê Quý Đôn chì là một lữ khách rong ruổi trên đường thiên lý của các trang sách. Nhưng chính nhờ cuộc hành trình kiên định, vất vả đến suốt đời ấy mà ông xứng đáng được xếp vào vị trí một trong những nhà bác học lớn nhất thời đại mình.
Song n -Du Lịch – Tổng cục du lịch – Bộ VH-TT-DL – Hà Nội – Năm (22(74))1999.

Trả lời

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiển thị công khai.